Skip to main content

Full text of "reshidi-4"

See other formats


RA§IDi XeLtFeLOR DOVRUND3 AZ3RBAYCANIN FeTHI-4 



II Xalifa Omar Ibn Xattab Dovru 

Orablarin Bizansla Miibarizasi va Iranla Azarbaycamn Fathi 

Bizans miiharibabri 

Allah Rasulunun (salallahu aleyhi va salbm) birinci xalifasi 9bu Bakr (r.a.) (632-634) dovriindaki 
Ridda Rasulullahin (salallahu aleyhi va salbm) vafatindan sonra 9rabistan yanmadasinda yasayan 
bazi grab qabibbri miixtalif bahanabrb iisyan edarak Madina Sahar Dovbtina tabs olmaqdan va 
Islam dininin zakat va.s kimi hokmbrini icra etmakdan imtina etmisdibr. Hatta Tuleyha, 
Museybma va.s kimi saxsbr peygambarlik iddiasina diisarak Madina §9har Dovbtinin valibrina va 
mamurlarma hiicum edarak onlari qovmusdular. Bunu Islam tarixinda Irtidad harakati va ya Ridda 
hadisabri deyilir. £unki bu qabibbr dovbta qarsi iisyan etmakb miirtad olmusdular yani Islam 
dinindan cixmisdilar. 

I xalifa Gbu Bakr Irtidad harakatina qarsi ciddi tadbirbr gorarak qisa miiddat arzinda bu iisyanlan 
yatirmagi va 9rabistan yarimadasrnin, eyni zamanda miisalmanlarin birlik va barabarliyini qurmagi 
bacarmisdi.) muharibabrinin miisalmanlarin lehina miisbat naticabnmasindan sonra har biri 3000 
nafarlik harbi dastabr 9mr Ibnul-As, Yazid ibn 9bu Sufyan va §urahbil ibn Hasananin 
komandanhqlan altinda simal istiqamatina gondarilmisdibr(Hitti, hamin asar, c. I, s. 224.). 
Yazid ibn 9bu Sufyan Olii danizin canubunda, Fabstinin bizansh canisini Sergiusb vurusaraq zafar 
alda etmisdi. Sergiusin maglub olmus ordusundan qacan 1500-2000 nafar Bizans asgari isa Dasin 
adh yerda 634-cii ilin fevrahnda miihasiraya ahnaraq mahv edilmisdi(Sahin Vqar, Anadoluda Islam 
Bizans Miicadelesi, Istanbul 1990, s. 65.). 

634-cii ilda Xalid ibn Valid (r.a.) oziiniin mashur Ildirim harakatini ger^aklasdirmisdi. Iranin Hira 
saharindan baslayaraq Iraqla Suriya arasindaki kecilmaz sahrani Dumat-ul-Candal adh yerdan 
kecarak 18 giinliik catin yiiriisdan sonra 6z harbi dasbsi ib Damasq sahari atrafina galmisdi. Bebca 
Islam ordusu ib iizbaiiz dayanmis Bizans ordusunun arxasina ke^misdi. Doyiis movqeyina 
iralibyarkan Xalid ibn Validin dastasi Bizans ordusuna komaya gedan xristian arabbrdan ibarat 
Qassani ordusu ib rastlasmis va onlari maglub etmisdi. Fabstinin Busra qasabasina gabrak burada 
onu gozbyan digar miisalman asgarbrb 6z qiivvabrini birbsdirdi. iki tarafdan sixisdinlan Bizans 
ordusu 30 iyul 634-cii ilda 9cnadeyn adh yerda darmadagin edildi. Bu parlaq qabba islam tarixinda 
Gcnadeyn zafari kim qeyd olunur. Bebca Fabstin miisalmanlarin iiziina a9ilmisdi(Hitti, hamin asar, 
c. I, s. 226-228.). 

635-ci ilin sentyabnnda alti ayhq miihasiradan sonra Xalid ibn Valid Damasq (Sam) saharini fath 
etimisdi. Bizans ziilmiindan azad olan Damasqlibr miisalmanlarla, asagida matnini verdiyimiz ahdi 
bagladilar. 

Bismillahir-Rahmanir-Rahim 

Bu amannama Xalid ibn Validin Sahara giracayi bqdirda Damasq ahalisi iiQiin 6z taminati altina 
alacagi movzulan sadalayir. Onlarin hayatlan, mal-mulkbri va kilsabri taminat altindadir. Saharin 
qala divarlan dagidilmayacaq. He9 bir miisalman asgar yerli ahalinin evina girmayacak. Allahin, 
Rasulunun va mominbrin himayasi onlara verilmisdir. Onlar cizya odadikbri miiddatca baslarma 
miisalmanlar tarafindan yaxsihqdan basqa bir sey galmayacakdir(Eyni asar, c. I, s. 229.). 
Bu hadisa Suriyadaki digar saharbrin da koniillii sakilda 6z qapilarmi miisalman ordularmin iiziina 
acmalarma sabab olmus va miiqavib matni model olaraq qabul edilmisdi(Yena orada.). 
Damasqin fathindan sonra novba biitiin Suriyanrn taleyini miiayyanbsdirilmasina galmisdi. Xalid 
ibn Valid Bizans imperatoru Herakhn 6z qardasi Teodorun komandanhgi altinda 50 min nafarlik 
ordunu itirilmis Suriya saharbrini geri almaq iiQiin harakat etdiyi xabarini alandan sonra Xums, 



Damasq va digar saharbrdaki harbi dastabrini geri cakarak quvvabrini birbsdirmis va 25 min 
nafarlik siivari ordusu hazirlamisdi. O, 6z ordusunu Iordaniyanin sarqindaki Yarmuk vadisinda 
toplamisdi. 636-ci il avqustun 20-sinda hamin yerda iki ordu arasinda siddatli bir doyiis bas verdi. 
Doyiis vaxti sart va isti kiibyin qaldirdigi toz va qum buludu doyiis meydanini buriimiisdu. Beb 
hava saraitina vardis edan arabbr Bizans ordusuna guclu hambbr edir va siddatli zarbabr 
endirirdibr. Na komandirbrin canfasanhgi, na da ordudaki kesisbrin xorla dua oxumalan Bizans 
ordusunun imdadina yetismadi. Bizans ordusun tarkibindaki ermani asgarbr 6z movqebrini qoyub 
qacmaga baslayan kimi doyiis nizami pozuldu vs Bizans ordusunda umumi bir talas basladi. 
Mucahidbrin qihncindan canini qurtara bibnbr ozbrini bir giris va bir cixisi olan dar Ruqaad 
vadisina catdiraraq qacmaga basladilar. Amma vadinin cixisinda arab suvaribrinin onlari 
gozbdiyindan xabarsiz idibr. Burada Bizans ordusunun tor-tokuntubri da musalman siivaribri 
tarafindan mahv edildi. imperatorun qardasi Theodorun casadi da doyiis meydaninda qalmisdi(Yena 
orada, c. I, s. 230.). 

Oldan cixan Suriya saharbri Yarmuk zafarindan sonra yenidan musalmanlarin alina kecdi. Hatta 
Iskandarun va Habb saharbri da musalmanlar tarafindan fath olundu. Yarmuk zafarindan sonra 
Islam ordulan ciddi muqavimata rast galmadan Tavriya (Toros) srra daglanna qadar iralibdibr va 
Kicik Asaya (Anadolu) sarhadbrina catdilar(Yena orada, c. I, s. 231.). 

Yarmuk maglubiyyatindan sonra yataga diisan imperator Herakl 641-ci ilda iztirab cakarak oldu. 
Onun olumundan sonra Bizans taxtina bir-birinin ardinca hokmdarlar cixmaga baslamis, kilsanin da 
faal istirak etdiyi saray cakismabri giicbnmisdi. Nahayat II Konstans 641-ci ilin sonunda 11 
yasinda ikan Bizans imperator taxtina oturdulmusdu. Bu vaxt Islam ordulan Arahq danizi 
hovzasinda bazi ugurlu harbi amaliyyatlar hayata kecirmisdibr. Omr Ibnul-As 642-ci ilda 
Iskandarunu (Antakiya) fath etmisdi. Simali Afrikada Arahq danizinin canub sahili boyunca suratb 
iralibyan Islam ordusu Tunis sarhadbrina yaxinlasmis va buradaki Bizans harbi quvvabrini azarak 
643-cii ilda Tripoli saharini fath etmisdibr. 643-cii ilda Ermanistanda, 647-ci ilda isa 
Kappadokiyada Bizans ordusu maglub edibrak, bu iki olka da Islam ordulan tarafindan fath 
edilmisdi(Ostraqorsky, hamin asar, s. 106-112.). 

Bizans va Sasani imperiyalan arasinda nasilbr boyu davam edan agir va yorucu muharibabr 
naticasinda har iki dovbtin ordusunda bezginlik ahvali-ruhiyyasi yaranmisdi. Buna paralel olaraq, 
har iki dovbtin boyiik mabbgdaki muhariba xarcbrini tamin etmak iiciin agir vergibr yiikbdiyi 
vatandaslannin da 6z dovbtbrina qarsi sadaqat va baghhqlan azalmisdi(Hitti, hamin asar, c. I, s. 
215.). Bu albatta ki, musalmanlarin etdikbri muharibabrdan zafarb cixmasinin sababbri arasinda 
miihum yer tuturdu. 

Iranin bt hi 

Islam ordulannin Orabistan yanmadasi xaricinda alda etdikbi ilk miivaffaqiyyatbrdan biri va fath 
edibn Sasani saharbrindan ilki Hira sahari olmusdur. 633-cii ilda Xalid ibn Valid qisamuddatli 
miihasiradan sonra ilda 60 min dirham cizya odamabri sartib Hira saharini taslim almisdi. Bu 
miiharibada ona coxdan bari Sasanibrb muhariba vaziyyatinda olan xristian arabbrdan ibarat Bani 
Seyban qabibsinin raisi Miisanna ibn Xarisa komak etmisdi(Hitti, hamin asar, c. I, s. 226.). 
Obu Bakrin (r.a.) vafatindan sonra onun yerina Omar ibn Xattab (r.a.) Allah Rasulunun (s.a.v) 
ikinci xalifasi secilmisdi (634-644). Omar ibn Xattab xalifaliyinin ilk ilinda Sasanibrin hakimiyyati 
altinda olan iraqa gondarilmak iiciin ordu hazirlamis va bu ordunun komandanhgina Obu Ubeyda 
ibn Carrah as-Saqafi (r.a.) 6z xahisi ib tayin olunmusdu. Avanqard qiivvabra komandanhq edan 
Suleyt ibn Qeys al-Onsari iraq istiqamatinda yola cixandan bir neca gun sonra Obu Ubeyda ibn 
Carrah da asas quvvabrb eyni istiqamatda Madinadan harakata kecmisdi. Xalifanin amri ib yol 
ustiindaki miisalman arab qabibbrindan olan alava qiivvabr da asas orduya qosulmusdu(Zarrinkub, 
hamin asar, s. 362.). 

Orabbr bu yiiriis vaxti iraqda 119 dafa: Namarik, Saqatiyya va Baqisqas adh yerbrda iran harbi 
birbsmabrini maglubiyyata ugratmisdilar. Osas Sasani ordusu isa Bahman Caduya adh sarkardanin 
bascihgi altinda Farat cayi hovzasina gabrak cayin sag sahilinda Mahura adh yerda diisarga 
qurmusdular. Daha avval uc dafa maglub olmus iran harbi birbsmabrindan sag qalan asgarbri da 



Calinu adh komandir toplayib Mahuraya gatirmisdi. Bir miiddat sonra Obu Ubeyda ibn Carrah da 
Islam ordusu ila hamin yera galdi va Faratin sol sahilinda diisarga qurdurdu. Iki ordunu bir-birindan 
Farat cayi ayinrdi. Hicri 13-cii ilin saban ayinda(ibn Kasir bu doyuslin hicri 12/633-cu ilda bas 
verdiyini yazir, bax: al-Bidaya, c. VII, s. 50.) (634-cu ilin noyabn) arablar va iranlilar arasinda 
siddatli doyiis bas verdi. £ayin iistiindaki taxta korpiidan kecib Iran ordusuna hucum edan 
miicahidlar, diisman ordusundaki fillarla qarsilasanda, geri cakilmaya macbur oldular. Suvarilarin 
atlari fillardan urkmiis va doyiis nizaminin pozulmasi sayasinda miisalmanlar catin vaziyyatda 
qalmisdilar. Islam tarixinda Cisr (korpii) doyiisii adi ila qeyd olunan bu doyiisda miisalmanlar 
maglub olmus va 90X sayda miicahid sahid olmusdu. Islam ordusunun komandani Obu Ubeyda ibn 
Carrah da bu doyiisda sahid olmusdu(ibn Kasir, al-Bidaya, c. VII, s. 54-55; Zarrinkub, hamin asar, 
s. 363.). 

Korpii miiharibasindan sonra bir il miiddatinca miisalmanlar iraqda hec bir harbi amaliyyat 
aparmadilar. 635-ci ilda Carir ibn Abdullah al-Bacalinin komandanhgi altindaki Islam ordusu 
Madinadan Iraqa harakat etdi. Iraqda Miisanna ibn Harisanin komaci qiivvalari da miisalmanlara 
qosuldular. Bu ordu hicri 14/miladi 635-ci ilin yayinda Farat cayi hovzasinda yerlasan Buveyb adh 
yerda Iran ordusunu darmadagin etdi. Bu dafa an qabaq siraya diiziilmiis fillar da Sasani ordusunun 
imdadina yetismadi. Doyiis meydaninda saysiz hesabsiz iranh asgarin casadi qalmisdi. 
Oldiirulanlarin arasinda iranh sarkarda Mehran Mehrbandzada da vardi(ibn Kasir, al-Bidaya, c. VII, 
s. 56; Zarrinkub, hamin asar, s. 366-367.). Buveyb zafarindan sonra arab siivarilari Farat cayi sahili 
boyunca Hiradan tutmus Kasgar va 9ynut-Tamra qadar olan arazilarda reydlar 
ke9irdilar(Zarrinkub, hamin asar, s. 369.). 

Bu hadisalar carayan edarkan Iranin daxilinda igtisaslar bas verirdi. Sasani taxtina oturmaq ucun bu 
siilaladan bir oglan usagi bela tapilmirdi. Sah II Xosrov Parvizin bizansh xristian arvadi(Moisey, 
hamin asar, s. 100.) Sirin bu siilalaya mansub olan biitiin oglan usaqlarmi oldiirtmiisdii. Iranh 
sarkardalar Riistam va Firuzan, anasinin har kasdan gizladarak boyiitdiiyii Sasani naslindan 
Sahriyarm 21 yash ganc oglunu tapib 632-ci ilda III Yazdigard adi ila taxta cixarmisdilar(ibn Kasir, 
al-Bidaya, c. VII, s. 53.). Bu dayisiklik qoca imperiyani bir az da olsun canlandira bilmisdi. 
Igtisaslara son qoyuldu. Farat ?ayi hovzasinda harbi amaliyyatlar aparan Sasani ordusu itirilmis bazi 
sahar va qalalan miisalmanlardan geri ala bilmisdilar. Bu xabarlar Madinaya catanda II xalifa Omar 
ibn Xattab cox narahat olmusdu(Zarrinkub, hamin asar, s. 371.). 

Bu hadisadan sonra Omar ibn Xattabin amri ila miixtalif arab qabilalarindan toplanan ordunun 
komandanhgina mashur sarkarda Sad ibn Obu Vaqqas tayin olunaraq Madinadan Iraqa gondarildi. 
Tamim, Bani Osad, Quzaa, Bacila, Bani Bakr, Tayy va.s arab qabilalarindan toplanan 25 min 
nafarlik ordu Iraqin Qadisiyya adh movqeyinda Riistamin komandanhq etdiyi Sasani ordusunu agir 
maglubiyyata ugratmisdi. Bir neca gun cakan miiharibada Islam ordusundan 6000 miicahid sahid 
olmusdu. Sasanilar isa bu miiharibada 10 mindan ?ox canh qiivva itirmisdilar. Iranh sarkarda 
Riistam da doyiisda 6ldurulmusdu(ibn Kasir, al-Bidaya, c. VII, s. 54-55; Zarrinkub, hamin asar, s. 
363. Ibn Kasir doyiisiin hicri 14/miladi 635-ci ilda bas verdiyini qeyd edir.). Doyiis vaxti Sasanilara 
komaya galan ermanilar gozlanilmadan farariliya baslamisdilar. Qa9anlan taqib edan miicahidlar 
onlardan xeylisini qihncdan keQirmisdi. Ermani komandirlar Museq Mamikonyan va Qriqori da 
Qadisiyyada 6ldurulmusdiilar(Biinyadov, hamin asar, s. 72.). Alban knyazi Varaz Qriqor da III 
Yazdigardin talabi ila iran ordusunda arablara qarsi vurusmaq ucun iraqa kicik bir alban harbi 
dastasi gondarmisdi. Bu dastanin bascihgina 20-25 yasinda ganc olan ikinci oglu Cavansiri tayin 
etmisdi. Doyiisda tig dafa yaralanan Cavansir Farat cayini kecib qurtula bilmisdi(Moisey, hamin 
asar, s. 118.). 

Qadisiyya zafarindan sonra Sad ibn Obu Vaqqasin ordusu Dacla cayini ke?ib Sasanilarin paytaxti 
Madain saharini miihasiraya almisdilar. §aharda kigik bir harbi dastadan basqa he9 kim qalmamisdi. 
Miicahidlar sahari demak olar ki, miiqavimata rast galmadan almisdilar. Sasani sahinin sarayina 
galan Sad ibn Obu Vaqqas Qurani Karimin Duxan surasinin 25-28-ci ayalarini oxuyaraq saraya 
daxil olmusdu: «Onlar neca-neca baglar, cesmalar qoyub getdilar. NeQa-ne^a akinlar, gozal yerlar. 
Va zovq aldiqlan neca-neca nematlari tark etdilar. Bu beladir va onlara basqa bir millati varis 
etdik». Sasani imperiyasinin 3 trilyon dirhamlik (giimiis pul) xazinasi da miicahidlarin alina 



kecmisdi(ibn Kasir, al-Bidaya, c. VII, s. 111-112.). 

Madaindan qacan asgarlarini Cabala adh yerda toplayan III Yazdigard (632-651) ordunun basina 
Mehran adli bir nafari tayin edib ozu Hulvan saharina getmisdi(ibn Kasir, al-Bidaya, c. VII, s. 116.). 
H.16/m.637-ci ilin payizinda Calulada toplanan Sasani ordusu Hasim ibn Utbanin bascihq etdiyi 
mucahidlar tarafindan maglubiyyata ugratildi(Zekeriya Kitarci, Yeni islam tarihi va tiirkler, Konya 
1995, s. 229.). 

H.17/m.638-ci ilda Sad ibn Obu Vaqqas, Obu Musa al-Osari va Iyaz ibn Ganamin komandanhq 
etdiklari harbi dastalar al-Cazirani fath etmisdilar. Omar ibn Xattabin amri ila al-Cazira qasabasi 
ayalat markazi va Iyaz ibn Ganam da bu ayalata vali (canisin) tayin edilmisdi. Malatya saharindan 
Simali Afrikaya qadar olan mamlakatlar bu ayalata daxil edilmisdi. Iyaz ibn Ganam Yarmuk 
muharibasinin qahramanlarmdan idi. O, valiliya baslayandan sonra miixtalif istiqamatlarda fath 
harakatini davam etdirmis, Diyarbskir, Urfa, Harran kimi §imali Mesopatamiyanin (Kiirdiistan) bir 
srra sahsrbrini fsth etmisdi(Gbu Abdullah Muhammad ibn Omar al-Vaqidi, Futuh-us-§am, Beyrut 
(tarixsiz), s. 175-181.). Bu sahar ahalilari ila ahdlar baglanmis va yerli ahali cizya odamak sartini 
qabul etmisdi. Daha sonra Iyaz ibn Ganam Osman ibn 9bul-9si miicahidlarin komandanhgina tayin 
edarak Ermanistanin fath edilmasi talimatini verdi. Qisa cakan doyusdan sonra ermanilar taslim 
olmus va har ev basina ilda bir dirham cizya odamak sartini qabul etmisdilar(ibn Kasir, al-Bidaya, 
c. VII, s. 126.). Iyaz ibn Ganamin amri ila musalman asgarlar Bidlisin dag kecidlarindan ke^arak 
Van goliiniin simahndan Azarbaycan torpaqlanna girmisdilar(Vaqidi, Fiituh-us-§am, s. 175-181.). 
Bu hadisa haqqinda iralida atrafli malumat verilacak. 

Sasani imperiyasinin kadarli aqibati talesiz ganc sahi Madaindan qacib Iranin qarbindaki saharlarda 
darbadar gazmaya macbur etmisdi. O, atraf ayalatlarin canisinlarina farman gondararak dagilmis 
imperiya ordusunu birlasdirmaya cahsirdi(Zarrinkub, hamin asar, s. 392.). Ill Yazdigard 
h.l7/m.638-ci ilda 9hvaz va Fars ayalatlarinin ahalisina muraciat edarak, onlan arablarla 
muharibada lazimi kimi istirak etmadiklari iiciin qinamisdi. Bundan sonra hamin ayalatlar miihariba 
U9iin ciddi hazirhqlar gormaya baslamisdilar. Xalifa Omar ibn Xattab (r.a) bundan xabardar olan 
kimi Kufa valisi Sad ibn-ul-Asa asagidaki mazmunda maktub yazdi: «Neman ibn Muqarrinin 
amrina boyiik ordu ver va 9hvaza Hiirmiizanla doyusmak iiciin gondar. 9mri darhal yerina yetir». 
Sad Nemani boyiik bir ordu ila yola saldi. Bundan basqa Omar ibn Xattab Basrada olan Obu Musa 
al-Osariya da maktub yazaraq yanindaki miicahidlarla Ohvaza, Neman ibn Muqarrina komaya 
getmasini amr etdi. Hiirmiizanin sarkardalik etdiyi ordunu Neman ibn Muqarrin Ohvaz atrafinda 
maglubiyyata ugratdi. Hiirmiizan qacib Tustar qalasina sigindi va qalanin miidafiasini mohkamlatdi. 
Miisalmanlar Tustar qalasini miihasiraya aldilar. Bir miiddat sonra qaladakilardan biri Obu Musa ila 
alaqa quraraq saharin gizli girisini ona bildirdi. Miicahidlar bir gun siibh namazi vaxti gizlica Sahara 
girdilar va qapilan a^araq Islam ordusunun Sahara girmasini tamin etdilar. Belaca Tustar fath 
olundu. Cox sayda sasani asgari, o ciimladan Hiirmiizan da asir alindi. Hiirmiizan Sasani ailasinin 
yaxin qohumu idi. O, asirlikda ikan Islam dinini qabul etmisdi. Omar ibn Xattab onu azad edarak 
oziiniin miisaviri vazifasina tayin etmisdi(ibn Kasir, al-Bidaya, c. VII, s. 140-143.). 
Sasani ordusu iizarinda ard-arda qazanilan qalabalar bu imperiyanin aslinda zann edildiyi qadar 
qiidratli olmadigini iiza cixarmisdi. Bundan sonra harbi safarlar nizamh va planh fiituhata donmaya 
baslamisdi(Ucar, hamin asar, s. 63.). Omar bin Xattabrn xalifaliyinin ilk illarinda apanlan harbi 
amaliyyatlarm asas maqsadi Iraqi fath etmak idi. Xalifa miisalmanlarin Iranin markazi ayalatlarina 
girmalarina izn vermirdi. O, bu masalada cox diqqatli davranirdi. Ganc Islam dovlatini va 
miisalmanlan tahliikaya atmaqdan ehtiyat edirdi. Amma Ohnaf ibn Qeys va digar sarkardalarin 
malumatlarrni dinladikdan sonra xalifa III Yazdigard va atarfindakilarin tamaman ihma edilmasina 
qarar verdi. Bununla yanasi, miiharibalarda ahnan saysiz-hesabsiz qanimat badavi arab 
qabilalarindan galan koniilliilari miiharibani Iranin markazi va simali ayalatlarinda davam etdirmaya 
tasviq edirdi(Tabari, Tarix-i Tabari, c. V, s.1975; Ibn Kasir, al-Bidaya, c. VII, s. 145; Biinyadov, 
hamin asar, s. 85.). 

H.19/m.640-ci ilda Carir ibn Abdullah al-Bacalinin komandanhginda boyiik bir ordu Caluladan 
Hulvana dogru yola cixdi. Ill Yazdigard bundan xabar tutub Hulvandan Isfahana getdi. Carir ibn 
Abdullah Hulvani miiqavimatsiz, siilh yolu ila taslim aldi. Sahar ahalisi ila canlari va mallarinin 



toxunulmazhgina zamanat verarark ahd bagladi(Balazuri, Futuh-ul-Buldan, c. II, s. 89; ibn Kasir 
Hulvanin h.21/m.642-ci ilda Nahavand miiharibasindan sonra fath edildiyini qeyd edir. Bax: al- 
Bidaya, c. VII, s. 200.). 

Miisalmanlarla, beta demak mumkundursa, gizlanqac oynayan III Yazdigard isfahandan 
imperiyanin dord tarafina farmanlar gondararak iranhlan muharibaya cagrnrdi. O, hatta vassal 
dovlatlardan da 6z quvvalarini komaya gondarmayi talab etmisdi. Bu asnada Kufa valisi olan 
9mmar bin Yasir (r.a.) Madinaya maktub yazaraq Sasani sahinin faaliyyatlari haqqinda xalifaya 
malumat vermisdi. Omar ibn Xattab maktubu alan kimi ozunun miisavira maclisini topladi. Xalifa 
Sasanilarla vurusmaq iiciin boyiik bir ordu toplanmasini va bu ordunu bas komandanhgina Neman 
ibn Muqarrinin tayin edilmasini qarara aldi. Xalifa Basra, Sam va Ommandaki ordu komandirlarina 
da farman gondararak qisa muddatda 6z asgarlari ila Ciindi Sapura gedib Neman ibn Muqarrinin 
ordusu ila birlasmayi amr etdi. Belaca bu miiazzam ordunun bas komandanhgina Neman ibn 
Muqarrin, avanqard quvvalarin basina onun qardasi Nueym ibn Muqarrin, digar qardasi Suveyd ibn 
Muqarrin sag cinah quvvalarinin basina, Huzeyfa ibn-ul-Yaman sol cinah quvvalarinin basina, 
ordunu arxadan qoruyan dastanin komandirliyina Mucasi ibn Masud tayin edildilar. Bu orduda 
Mugira ibn Suba, Carir ibn Abdullah, xalifanin ogullan Abdullah ibn Omar va Ubeydullah ibn 
Omar, Omr ibn Madikarib va digar bir cox sahabalar da vardilar. Sasanilarin birlasmis ordusuna isa 
mashur sarkarda Mardansah Hormiizd bascihq edirdi(ibn Kasir, al-Bidaya, c. VII, s. 180-187; 
Zarrinkub, hamin asar, s. 392-394.). 

H.21/m.642-ci ilin yayinda iki ordu Hamadanla Isfahan arasinda yerlasan Nahavand sahari 
yaxinhgrnda qarsi qirsiya galdilar. Carsamba giinii baslayan muhariba iiQ giin davam etmisdi. Bu 
misli gorunmamis doyiisda qan su yerina axmisdi. O daracada qanh doyus olmusdu ki, insanlar va 
atlar doyiis meydanindaki qandan otrii ayaq lists dayana bilmirdilar, suriisub yixihrdilar. Ciima giinii 
isa namazi vaxti doyiis musalmanlarin parlaq qalabasi ila bitmisdi. Doyiis meydaninda 30 min 
Sasani asgarinin casadi qalmisdi. Miicahidlardan da cox sayda sahid olan vardi. Islam ordusunun 
bas komandani Neman ibn Muqarrin da sahid olmusdu(ibn Kasir, al-Bidaya, c. VII, s. 196-199; 
Zarrinkub, hamin asar, s. 394; Kitapci, hamin asar, s. 230; Numani, hamin asar, c. I, s. 268.). Xalifa 
Omar ibn Xattab Neman ibn Muqarrinin sahid oldugu xabarini esidanda cox kadarlanmis va goz 
yaslanni saxlaya bilmamisdi. 

Nahavanddaki maglubiyyatdan sonra Sasani ordusu bir daha oziina gala bilmadi va nahang 
imperiya siiratla yixilmaga basladi. Iranhlar qalalara qapanaraq fardi qaydada muqavimat 
gostarmaya basladilar(Numani, hamin asar, c. I, s. 268; Biinyadov, hamin asar, s. 71.). 
Islam tarixinda Nahavandda qazamlmis zafar Fath-ul-futuh (fathlar fathi) yani zafarlar zafari 
adlandinlmisdir. Beta ki, bu zafardan sonra arablar Irani basdan-basa, demak olar ki, ciddi bir 
maneaya rast galmadan fath etmisdilar. Omar ibn Xattab III Yazdigardin muqavimat gostarmak 
iigiin yenidan asgar toplamasinin qarsisini almaq iiciin miisalman harbi birlasmalarina Iranin 
miixtalif ayalatlarina yiiriistar taskil edarak ahalini itaat altina almaq va Yazdigarda komak 
etmakdan cakindirmayi amr etmisdi(Zarrinkub, hamin asar, s. 394; Numani, hamin asar, c. I, s. 
268.). 

Nahavand zafarindan sonra Omar ibn Xattab bir giin Tustar qalasi fath edilarkan (638) asir diismiis, 
daha sonra Islami qabul edarak xalifanin miisaviri vazifasina tayin edilmis iranh sarkarda 
Hurmuzana(ibn Kasir, al-Bidaya, c. VII, s. 140-143.) beta bir sual vermisdi: «Yeni fathlara Fars 
ayalatindan, Azarbaycandan, yoxsa isfahandan baslayaq?». Hurmuzan beta cavab verir: «Fars va 
Azarbaycanin har biri bir qanaddir, isfahan isa basdir. Qanadlardan birini kassan digari 6z isini 
gorar. Basi kassan har iki qanad da diisar»(Tabari, Tarix-i Tabari, c. V, s. 1966.). 
Nahavand zafarindan qisa miiddat sonra xalifa Omar (r.a) Kufa valisi Ommar bin Yasira maktub 
yazaraq miicahid komandirlarindan Abdullah ibn Abdullah al-Onsarini talimatlandirmagi amr etdi. 
Farmanda beta deyilirdi: «Omrin altindaki asgarla birlikda isfahana dogru harakat et. Ziyad ibn 
Hanzala sanin yerina Kufada qahb miidafia ila masgul olsun. Abdullah ibn Varaqa ar-Riyahini 
avanqard qiivvalara komandir tayin et. Abdullah ibn Varaqa al-Onsarini va ismat ibn Abdullahi da 
sag va sol cinah komandanhgina tayin et». Abdullah ibn Abdullah al-Onsari darhal xalifanin amrini 
yerina yetirmaya basladi va ordusu ila isfahana yaxinlasdi. isfahan hakimi Fadusfan qaladan 91x1b 



Abdullah ibn Abdullah al-Onsarinin diisargasina galdi va ahd baglayaraq Isfahani musalmanlara 
taslim etdi. Ohda gora sahar ahalisindan kim istasa kociib gedacak, istamayan isa saharda qalacaqdi. 
Qalanlarm canlari va mallarinin toxunulmazhgina, cizya odamabri sartib, zamanat verilmisdi. 
Kociib gedanbrin dasinmaz amlaki isa musalmanlara veribcakdi(Yena orada.). 
Nahavand zafarindan qisa miiddat sonra fath edilmis Hamadan saharinin ahalisi Qaqa ibn Omr ila 
bagladiqlan ahdi pozaraq usyan etmisdibr. Xalifa Omar (r.a) Nueym ibn Muqarrina maktub yazaraq 
6z ordusu ib Hamadana getmayi amr etdi. Nueym qardasi Suveyd ibn Muqarrinb birlikda 12 min 
nafarlik ordu ib Hamadana yiiriis etdi. Sahar ahalisi siilh taklif edarak yenidan ahd baglamagi tabb 
etdibr. Nueym onlarin istsyini yerins yetirarsk avvalki §9rtbrb shd bagladi va 6z ordusu ib Sahara 
girdi. Bu hadisabr bas verarkan Deybm, Rey va Azarbaycan ahalisi arabbrb vurusmaq iiciin 6z 
quvvabrini birbsdirmis va miiharibaya hazirlasmisdilar. Azarbaycanh asgarbra Qadisiyyada 
oldiiriibn iranh sarkarda Rustamin qardasi Isfandiyar Farruxzad komandanhq edirdi. Bu muttafiq 
ordusuna bizanshlar da komaya galmisdibr. H.22/m.643-cu ilda iki ordu Vac-i Ruz adh yerda 
qarsilasdilar. Burada Nahavand doyusii ib muqayisa edib bibcak daracada siddatli vurusma bas 
verdi va doyiis Islam ordusunun qabbasi ib bitdi. Vaci Ruz doyusundan sonra Omar ibn Xattabin 
amri ib Nueym ibn Muqarrin Rey saharini muhasiraya alaraq fath etmisdi(ibn Kasir, al-Bidaya, c. 
VII, s. 200-201; Ibn al-Osir, al-Kamil fit-Tarix, c. Ill, s. 26-29.). 

Ill Yazdigardi taqib edan miicahidbr onun siginacaq tapdigi har sahari va har qalani fath etmaya 
cahsirdilar. Hamadan va Reyin fathindan sonra Sasani sahinin simala gedarak Xazar xaqaninin 
yaninda siginacaq tapma ehtimah da aradan qaldinlmisdi. 

H.21/m.642 - h.23/m.644-cu ilbrda isfahan, Tabaristan, Fars, Kirman, Sistan va Xorasan 
ayabtbrinin fath edilmasi ib iran demak olar ki, tamamib musalmanlarrn alina kecmis, bebca 
qocaman Sasani imperiyasi tarix sahnasindan silinib getmisdi(Kitapgi, hamin asar, S. 230.). 

Azarbaycana taskil olunmus ilk harbi safarlar va Iyaz ibn Ganam 

I xalifa Obu Bakr (r.a.) h.l3-cii ilin camadi-al-axir ayinin 22-sinda (27 iyul 634) carsamba axsami 
giinii vafat etmisdi va hamin gun Omar ibn Xattab (r.a.) Allah Rasulunun (s.a.v.) II xalifasi 
vazifasina mominbrin yekdil qarari ib seQilmisdi. Onun xalifalik muddati islam tarixinin qizil 
dovrii kimi qiymatbndirib bibr. Beb ki, iran, iraq, Suriya, iordaniya, Misir, Kurdiistan, 
Ermanistan, Giircustan, Azarbaycan va Simali Afrika kimi mambkatbr onun dovriinda fath edibrak 
islam dovbtinin arazisina daxil edilmisdi(Kazici, hamin asar, s. 33.). 

H. 18/m.639-cu ilda Omar ibn Xattab (r.a) Sasani asgarbrinin harada olursa olsun taqib olunmasi 
haqqinda cabhadaki musalman komandirbra farmanlar gondarmisdi. Bu amrbra asasan Kufa va 
atrafinda yerbsan harbi birbsmabr Azarbaycan, isfahan va Rey istiqamatinda hiicuma 
kecmisdibr(Tabari, Tarix-i Tabari, c. V, s.1960.). Bu harbi amaliyyatlar kasfiyyat xarakteri 
dasimaqla yanasi, arabbrin Azarbaycan torpaqlanna ilk galisbri idi. Bu harbi safarbrin xarakteri va 
maqsadbri haqqinda avvalki bolmabrda yazmisdiq. 

Manbabr bu taqib amaliyyatlannda istirak edan ordular va komandirbr haqqinda atrafli malumat 
vermir. Amma Azarbaycana taskil olunmus ilk safar haqqinda orta asrbrda yasamis musalman 
tarixci Obu Abdullah Muhammad ibn Omar al-Vaqidi 6z asarinda malumat vermisdir. Daha avval 
da qeyd etdiyimiz kimi iyaz ibn Ganam, Obu Musa al-Osari, Sad ibn Obu Vaqqasin amri altindaki 
miicahidbr al-Cazirani fath etmisdibr(ibn Kasir, al-Bidaya, c. VII, s. 126. ibn Kasir, bu ordulann 
Urfa, Harran, Ormaniyyani fath etdiyini va cizya vermabri sartiyb yerli ahali ib ahd baglandigini 
qeyd edir.). Omar ibn Xattabin amri ib al-Cazira qasabasi ayabt markazi va iyaz ibn Ganam da bu 
ayabta vali (canisin) tayin edilmisdi. Malatya saharindan §imali Afrikaya qadar olan mambkatbr 
bu ayabta daxil edilmisdi. iyaz ibn Ganam Yarmuk muharibasi qahramanlarmdan idi. O, valiliya 
baslayandan sonra muxtalif istiqamatbrda fath harakatini davam etdirmis, Diyarbakir, Urfa, Harran 
kimi simali Mesopatamiyanin (Kurdiistan) bir sira saharbrini fath etmisdi(Vaqidi, Fiituh-us-Sam, s. 
175-181.). iyaz ibn Ganamin amri ib musalman asgarbr Bidlisin dag kecidbrindan ke^arak Van 
goliiniin simahndan Azarbaycan torpaqlanna girmisdibr(Vaqidi, Fiituh-us-Sam, s. 175-181; Ohmad 
ibnObuYaqub al-Yaqubi, Tarix-i Yaqubi, Beyrut 1960, c. II, s. 150.). 
iyaz ibn Ganam Van goliiniin simahnda yerbsan Oxlat qalasindan harbi baza kimi istifada etmis va 



Ormaniyya vilayatindaki bir cox qala va saharbri fath etmisdi. Bu harbi amaliyyatlar vaxti onun 
amri altindaki asgarbr Azarbaycanin canub-qarbindaki uc boyiik sahari: Xoy, Salmas, Urmiya va 
atraf arazibri zabt etmisdibr. Bu uc saharin xalqi, cox azi istisna olmaqla, Islam dinini qabul 
etmisdibr. Iyaz ibn Ganam oraya insanlara Qurani va Islam dinini oyratmak iiciin muallimbr tayin 
etmis, ozii isa asgarbri ib birlikda al-Caziraya qayitmisdi. 

Orabbr Azarbaycana taskil etdikbri harbi safarbrda bir daha bu yoldan istifada etmamisdibr. Beb 
ehtimal etmak miimkundur ki, yiiksak dag silsibbri arasindan kecan bu yollar sahra milbti olan 
arabbr va onlarin asas naqliyyat vasitabri olan davabrin harakati iiciin alverisli deyildi. Beb ki, 
Hamadan, Rey, Zancan kimi saharlar fath edildikdan sonra Azarbaycana aparan canub yolu acilmis 
va yuxanda haqqinda danisdigimiz guzargah 6z ahamiyyatini itirmisdi. Xoy, Salmas vs Urmiya 
ahalisinin Islam dinina meyilli olduguna baxmayaraq, bu fath harakati miivaqqati olmus vs bir neca 
il sonra Utba ibn Farqad hamin saharbri ikinci dab fath etmisdi. 

Iyaz ibn Ganam va Utba ibn Farqadin Urmiya, Salinas va Xoyu fathi 

Utba ibn Farqad as-Submi h.20/m.639-cu ikb xalifa Omar ibn Xattabin amri ib kufoli asgarbrin 
basinda Farat cayi boyunca simal istiqamatinda harakata kecarak cayin qarb va sarq sahilbrini va 
Mosul saharini fath etmisdi. Mosuldan simal- sarqa istiqamat alan Utba ibn Farqad Azarbaycan 
torpaqlanna daxil olmus va Urmiya saharini zabt etmisdi. Urmiya goliinun qarb sahili ib simala 
iralibyan Islam ordusu Salmas va Xoy saharbrini da fath etmisdi. Utba ibn Farqadin asgarbri 
burada maglubiyyata ugratdiqlan Sasani ordusundan kiilli miqdarda qanimat almisdilar(Balazuri, 
Furuh-ul-Biildan, c. II, s. 150-151.). 

Huzeyfa ibn-ul-Yamamn Ordabili fathi 

Nahavand doyusiindan (642) bir muddat avval Sad ibn Obu Vaqqasin yerina Kufa valiliyina tayin 
olunmus Mugira ibn Suba vazifaya basladiqdan sonra xalifanin maktubunu Huzeyfa ibn-ul-Yamana 
(r.a.) catdirmisdi. Bu vaxt artiq Nahavand doyusii bitmis va Huzeyfa ibn-ul-Yaman 6z asgarbri ib 
birlikda Nahavand yaxinhgindaki harbi diisargada idi. Omar ibn Xattab maktubda Huzeyfa ibn-ul- 
Yamana Azarbaycana harbi safara crxmagi amr edir va onu Azarbaycan valiliyina tayin etdiyini 
yazirdi. Nahavanddan harbi yuriisa baslayan Huzeyfa ibn-ul-Yaman Azarbaycanin canub-sarqinda 
yerbsan Ordabil sahari atrafina catmisdi. O dovrda Ordabil Canubi Azarbaycanin paytaxti sayihrdi. 
Beb ki, Sasani canisini bu saharda yasayrrdi. Canisin Bacarvan, Siz, Miyanac va.s saharbrdan 
topladigi ordu ib Huzeyfa ibn-ul-Yamanin ordusunu qarsiladi. Ordabil yaxinhginda bas vermis 
muhariba miisalmanlarin zafari ib bitmisdi. Doyusdan sonra Huzeyfa ibn-ul-Yaman ardabillibrb 
ahd baglamidi. Ohda gora sahar ahalisindan he? kim oldurulmayacak, asir ahnmayacaq va mabadbr 
dagidilmayacaqdi. Bunun avazinda ahali illik 800 min dirham cizya odamayi qabul etmisdi. 
Huzeyfa ibn-ul-Yaman 6z asgarbri ib Ordabildan Xazar danizi sahili boyunca simala dogru harakat 
edarak Mugana galmis, burada miiqavimat gostaranbr maglubiyyata ugradilmis va yerli ahali ib 
ahd baglanmisdi(Balazuri, Fiituh-ul-Biildan, c. II, s. 139-140. (Ordabil Nahavand zafarindan sonra 
fath edilmisdi. H.22/m.643-cu ilda isa Utba ibn Farqad Huzeyfanin yerina Azarbaycan valiliyina 
tayin edilmisdi. Buna gora da ehtimal ki, Ordabil h.21/m.642-ci ilin sonu, h.22/m.643-cu ilin 
avvalinda fath edilmisdi)). 

Bukeyr ibn Abdullah al-Leysinin safari va Garmizan doyiisii 

H.21/642-ci ilda Hamadani ikinci dab fath edan Nueym ibn Muqarrin al-Muzni buradan Reya 
getmisdi. Reya getmamisdan avval 0, Vac-i Ruz doyusunda istirak etmis mucahidbrin 
komandirbrindan biri olan Bukeyr ibn Abdullah al-Leysini 6z dastasi ib Hulvanda qalmagi amr 
etmisdi. Bir muddat sonra xalifa Omar (r.a) Bukeyr ibn Abdullah va Utba ibn Farqad Azarbaycana 
gedarak buradaki Sasani ordusunun qahqlarini tamizlamak amrini verdi. Omrnamaya gora Bukeyr 
ibn Abdullah Hulvandan simal istiqamatina harakat edacakdi. Oz ordusu ib Mosulda olan Utba ibn 
Farqad isa samal-sarqa dogru gedacak, bebca iki ordu Azarbaycanin markazina dogru iralibyarkan 
yolda birbsacakdibr(Tabari, Tarix-i Tabari, c. V, s. 1961.). 

Sasanibrin sarkardabrindan biri olan Isfandiyar Farruxzad Azarbaycanin muxtalif saharbrindan 
asgar toplamaga baslamis va arablarb vurusmaq uciin muhariba hazirhqlarma baslamisdi. 



Kasfiyyatin bu xabari gatirmasindan sonra Bukeyr yuriisii dayandiraraq Madinaya, Omar ibn 
Xattaba atrafh malumat vermis va alava quvva istamisdi. Omar ibn Xattab Nueym ibn Muqarrina 
maktub yazaraq Simak ibn Xarasa al-Onsarini 6z asgarlari ila Bukeyra komaya gondarmasini amr 
etmisdi. Bu vaxt Reyin muhasirasi ib masgul olan Nueym 6z quvvalarini parcalamamaq ucun 
xalifanin amrini darhal yerina yetira bilmamisdi(Tabari, Tarix-i Tabari, c. V, s. 1979; Balami, Tarix- 
i Qozide-yi Balami, Mashad 1373, s. 110.)- Bu sababdan da Bukeyr ibn Abdullah isfandiyarm 
ordusuna qarsi 6z ordusu ila vurusmaga macbur olmusdu. Garmizan dag silsilasi yaxinhginda bas 
vermis siddatli doyiis arablarin qalabasi ila naticalanmisdi. Isfandiyar Farruxzad asir ahnaraq 
Bukeyr ibn Abdullahin yanina gatirilmisdi(ibn al-Osir, al-Kamil fit-Tarix, c. Ill, s. 27; Tabari, Tarix- 
i Tabari, c. V, s. 1979; Balami, Tarix-i Qozide-yi Balami, s. 110;ibn Kasir, al-Bidaya, c. VII, s. 202- 
203.)- Bukeyr Isfandiyarla sohbat edarkan isfandiyar ondan sorusmusdu: «San miiharibani qox 
sevirsan, yoxsa sulhu?» Bukeyr «Sulhii daha cox seviram» deya cavab verandan sonra isfandiyar 
ona «Ela isa mani oldurtma, agar san mani oldurtsan azarbaycanhlar saninla ahd baglamayacaqlar, 
daglara qalxib muqavimati davam etdiracaklar». Bukeyr ibn Abdullah onun bu taklifini qabul 
etmisdi(Tabari, Tarix-i Tabari, c. V, s. 1979; ibn Kasir , al-Bidaya, c. VII, s. 203.)- 
Doyus bitandan bir ne?a gun sonra Simak ibn Xarasa 6z asgarlari ila birlikda Bukeyrin oldugu yera 
galib Qatmisdi. Utba ibn Farqadin da galib Qatmasindan sonra bu uc sarkardanin amrindaki 
mucahidlar bir ne?a qala istisna olmaqla, Canubi Azarbaycani tamaman ala kecirmisdilar. Canubi 
Azarbaycanin fath edilmasindan sonra Bukeyr ibn Abdullah xalifa Omara maktub yazaraq biitiin 
bas vermis hadisalari tafarriiati ila ona bildirmisdi. Omar ibn Xattab Bukeyra yazdigi cavabda fath 
olunmus arazilarin idara olunmasi isini Utba ibn Farqada tapsirmasini va Simak ibn Xarasanin da 6z 
asgarlari ila Utbanin amrina tabe olmasini, Bukeyr ibn Abdullahin isa 6z ordusu ila Bab-ul-Bbvaba 
(Darband) dogru iralilamasini amr etmisdi. Xalifanin cavab maktubun alan Bukeyr isfandiyan 
Utbanin yaninda qoyaraq simala dogru yuriisa baslamisdi(ibn al-9sir, al-Kamil fit-Tarix, c. Ill, s. 
28; Tabari, Tarix-i Tabari, c. V, s. 1980; ibn Kasir, al-Bidaya, c. VII, s. 203. ibn Kasir, bu hadisalari 
naql edarkan Vaqidi va 9bu Masarin Azarbaycanin h.22/m.643-cu ilda fath edildiyi fikri uzarinda 
ittifaq etdiklarini, ibn Carir at-Tabari va digar klassik dovr miisalman tarixcilarin da bu fikri dogru 
olaraq qabul etdiklarini yazir.). 

Utba ibn Farqadin Azarbaycan valiliyina tayin edilmasi. isfandiyar Farruxzadla baglanan ahd va 
Azarbaycan ahalisina verilan amannama 

643 -cii ilin avvallarinda xalifa Omar (r.a) Ordabil va Mugan fatehi Huzeyfa ibn-ul-Yamanin yerina 
Utba ibn Farqadi Azarbaycan iimum valiliyi vazifasina tayin etmisdi. Hamin il Sahrazurdan 
Ordabila galan Utba ibn Farqad yerli ahalinin Huzeyfa ila bagladiqlan ahdin sartlarina amal 
etmadiklarini, sahar atrafi arazilarda yasayanlarm isa iisyan edarak mamurlan qovduqlarrni gordu. 
Bu sababdan da Utba ibn Farqad, Omr ibn Utbanin amri altindaki asgarlarla hamin arazilara yuriisa 
cixdi. Usyan yatinlandan sonra ardabillilarla baglanmis ahd tazalandi va avvalki sartlarla yerli ahali 
cizya odamayi qabul etdilar(Balazuri, Fiituh-ul-Buldan, c. II, s. 140-141.). 
Ordusu Garmizanda maglubiyyata ugrayib, ozii da asir olaraq arablarin alina kecan isfandiyar, 
Garmizan doyusiinda istirak edib sag qalan qardasi Bahram Farruxzad timid baslayirdi. Bahram 
doyiisdan sag qurtulandan sonra parcalanib atrafa dagihsmis asgarlarini toplamaga baslamisdi. O, 
eyni zamanda yerli ahaliya miiraciat edarak konulliilar toplayirdi. Yeni ordusunu hazirlayib basa 
catdiran Bahram darhal Utba ibn Farqadin ordusu ila qarsilasmaq u?un yuriisa cixmisdi. Canubi 
Azarbaycanin markazi vilayatlarindan birinda bas veran doyiisda arablar qalib galmisdilar. 
Bahramin ordu topladigi xabarini esidandan sonra Bukeyr ibn Abdullah Darbanda yiirusiinii taxira 
sahb Muganda gozlamaya baslamisdi. Miisalmanlarin doyiisii zafarla bitirdiklari xabarini alandan 
sonra o, Darband istiqamatinda harakata kecmisdi. Qardasinin maglub oldugunu esidandan sonra 
isfandiyar asirlikdan xilas olmaq umidini itirarak Utba ibn Farqada muqavila baglamagi taklif 
etmisdi. Utba onun bu istayini Madinaya, xalifa Omar ibn Xattaba maktub yazaraq bildirmisdi. 
Xalifanin bu taklifi mamnuniyyatla qarsilamasindan sonra Canubi Azarbaycan hakimi isfandiyar 
Farruxzad ila Madina islam dovlatinin Azarbaycandaki iimum valisi Utba ibn Farqad arasinda 
muqavila imzalanmis(Tabari, Tarix-i Tabari, c. V, s. 1979; ibn Kasir, al-Bidaya van-Nahaya, c. VII, 



s. 203; Ibnul-9sir, sl-Kamil fit-Tarix, c. Ill, s. 27-28;